Het sluitstuk van Sergio Leone's 'Dollar'-trilogie is een meesterwerk zonder weerga, een absolute mijlpaal in de filmgeschiedenis, en ongetwijfeld de grootste western aller tijden. Met het rauwe, door toenmalige critici verguisde maar commercieel bijzonder succesvolle 'A Fistful of Dollars' was een nieuw subgenre, de zogenaamde 'Spaghetti-western', geboren. Een denigrerende naam, afkomstig van de transatlantische pers, die meende dat Europeanen zich niet hadden te wagen aan een bij uitstek Amerikaans genre. Wereldwijde erkenning kwam er echter snel na de release van 'For a Few Dollars More'. In zijn tweede western behield Leone de donkere succesformule, vulde ze aan met kwajongensachtige humor en spitsvondige dialogen, en etaleerde zijn visuele virtuositeit. Kwaliteiten die in 'The Good, The Bad, and The Ugly' nog meer op de spits gedreven worden. Het laatste deel van de trilogie is niet zomaar de kroon op het werk, het is een tijdloze western-opera, de ultieme apotheose van Leone's unieke stijl. Clint Eastwood vertolkt voor de derde opeenvolgende keer 'The Man with no Name', een cynische revolverheld die als premiejager aan de kost komt. Hij sluit een deal met de terdoodveroordeelde outlaw Tuco (Eli Wallach): de truc bestaat erin om hem aan de plaatselijke autoriteiten uit te leveren, wanneer Tuco aan de strop bengelt het touw door te schieten, om vervolgens de opgestreken beloning te delen. Deze farce herhaalt zich een aantal keren, maar wanneer het bijna fout afloopt en Tuco meer geld claimt, wordt hij berooid achtergelaten in de woestijn. Hij brengt het er echter levend van af, slaagt erin om 'Blondie' (bij gebrek aan naam noemt hij zijn voormalige partner bij diens haarkleur) op te sporen, gevangen te nemen, en daarna op sadistische wijze zijn wraak bot te vieren. Beiden beginnen aan een lange tocht door de woestijn, Blondie geketend, van voedsel en water ontzegd. Tuco is gedwongen zijn metgezel in leven te laten wanneer die aan een zwaargewonde het bestaan en de ligging van een geheime goudschat ontfutselt. De interessante impasse -Tuco kent de naam van het kerkhof, Blondie de naam van het graf- zorgt voor een vernieuwd, maar bijzonder kortstondig partnerschap. De twee avonturiers belanden immers in het tumult van de Amerikaanse Burgeroorlog en worden door de Noordelijke troepen krijgsgevangene gemaakt. In het Union kamp ontmoeten ze een oude bekende: Sentenza, of 'Angel Eyes' (Lee Van Cleef), een vroegere premiejager die nu als kapitein de plak zwaait. Deze amorele wreedaard heeft snel door welk geheim de twee verbergen. De drievoudige strijd om het goud kan beginnen?

Lee Van Cleef schitterde reeds naast Eastwood als Colonel Mortimer in For a Few Dollars More. Met zijn uitgesproken fysieke verschijning: gegroefd gezicht, haviksneus, ultra-spitse ogen en een stuk van zijn middenvinger missend, zet hij nu een prachtprestatie neer als gewetenloze sadist. Daar waar 'The Good' en 'The Ugly' respectievelijk bijlange niet zo goed of lelijk zijn, is 'The Bad' een niets ontziende smeerlap pur sang. Bad to the bone, indeed. In Leone's universum is misschien alleen Henry Fonda in 'Once upon a Time in the West' een nog grotere schurk.

Eli Wallach, een befaamd Method-acteur, is ideaal gecast als Tuco. Hij maakt van 'The Ugly' de meest menselijke en complexe van de drie, wisselt sympathieke trekjes af met hilarische scheldpartijen ("You, you filthy bastard! Come here, come here, take - cut this rope off! Get off that horse! Get off that horse! You filthy coward. If I ever catch you, Blondie, I'll rip your heart out and eat it! I'll...I'll skin you alive, I'll hang you up by your thumbs, you pig! You vulture! I'll kill you! I'll kill you!!") en geeft op een uiterst geloofwaardige manier gestalte aan de ambiguë verhouding -nu eens partners, dan vijanden- met 'The Good'.

'The Good', oftewel Clint Eastwood, was na twee Spaghetti-westerns al een internationale ster, maar werd door zijn derde magistrale vertolking een regelrecht icoon. 'The Man with no Name' verwierf de status van de meest tot de verbeelding sprekende cowboy ooit, een mysterieuze wraakengel, opdoemend en weer verdwijnend in het niets. Eastwoods minimalistische stijl, zijn afwisselend spottende en grimmige blik, zijn laconiek droge stem, zijn niet te imiteren spuw-acts (steeds zonder speeksel!), de manier waarop hij op z'n sigaar kauwt of een lucifer aansteekt, ?(we zouden nog wel enkele bladzijden kunnen doorgaan)?, overstijgt elke door ons aanschouwde acteerprestatie op het witte doek. Dit is geen acteren meer, maar universele présence, doordrenkt van een coolness met grote C.

Toegegeven, zonder de muziek van Ennio Morricone zouden deze superlatieven niet echt volledig opgaan. De Italiaanse grootmeester, die met Leone in dezelfde klas had gezeten, was erbij van in het begin en mag een groot deel van het succes van de trilogie voor zich opeisen. Voor 'The Good, The Bad, and The Ugly' componeerde hij één van de bekendste scores in de geschiedenis van de cinema (de soundtrack stond destijds weken op nummer 1 in de Amerikaanse hitparade!), en onderstreepte als geen ander het belang en de toegevoegde waarde van filmmuziek. Wat zouden de Spaghetti-westerns zijn zonder het karakteristieke geluid van schrille trompetten, jagende gitaarsalvo's, zware orgeltonen, en doodse stilte, slechts licht doorbroken door een kleine musical pocket watch? Zijn lyrische, bijwijlen bombastische en majestueuze stijl verleende een ongekende grandeur aan het westerngenre, tilde het naar een transcendentaal niveau, en dat zonder in te boeten aan humor of zelfspot.

De grootste lofzang gaat uiteraard naar scriptwriter en regisseur Sergio Leone, die het beeld van de cowboy als nobele redder van weduwen en wezen (John Wayne) verving door dat van een eenzame wreker, met licht humanistische karaktertrekken. De wijde, open vlakten, typisch voor de klassieke westerns van John Ford, moeten het hoofd bieden voor een nieuwe stilering en mise-en-scène. Less is more, weten de grote regisseurs en aldus beperkt Leone het gesproken woord tot een minimum en maakt optimaal gebruik van de filmtaal, i.e. de combinatie van beelden, geluid en muziek. Met een tergend traag ritme, waanzinnige close-ups en groothoeklens effecten weet Leone op een nooit geziene manier de spanning op te bouwen. Het resultaat zijn minutieus uitgesponnen revolverduels, die culmineren tot bijna sacrale, grandioze rituelen met fluitende kogels en zweetdruppels des doods. De ultieme 'showdown', het finale duel waarin de drie tegenstanders elkaar naar het leven staan, terwijl de camera hen in krankzinnige geometrische bewegingen omcirkelt en de muziek op divinale wijze opzwelt, behoort tot één van de scènes die de cinema verheffen tot Zevende Kunst. 'The Good, The Bad, and The Ugly' is dan ook eigenlijk geen film meer, maar pure mythologie.